मैथिली साहित्यका प्रखर चिन्तक डा. रेवतीरमण लालको ८४ वर्षको उमेरमा निधन

मैथिली साहित्यका प्रखर चिन्तक, सशक्त समालोचक तथा विशिष्ट विद्वान डा. रेवतीरमण लालको ८४ वर्षको उमेरमा निधन भएको छ । केही दिनदेखि उपचारका लागि जनकपुरस्थित रामजानकी अस्पतालमा भर्ना भएका डा. लालको भदौ २० गते अर्थात् सन् २०२६ सेप्टेम्बर ५ गते राति निधन भएको हो । उनको मृत्युको समाचार राति करिब १० बजेतिर सार्वजनिक भएको थियो भने पारिवारिक स्रोतका अनुसार त्यसअघि नै उनले अन्तिम श्वास लिइसकेका थिए । पिताम्बर लाल कर्णका पुत्रका रूपमा डा. लालको जन्म २ मार्च १९४३ मा जनकपुर नजिकैको डेवहिहाको खुरखुररियामा भएको थियो ।

मैथिली भाषा, साहित्य र संस्कृतिको उत्थान तथा अनुसन्धानमा आजीवन सक्रिय रहेका डा. लालको योगदानलाई मैथिली साहित्य क्षेत्रमा अतुलनीय मानिन्छ । उत्कृष्ट सम्पादकका रूपमा समेत परिचित उनी विशेषगरी मैथिली समालोचना, समीक्षा, निबन्ध, अनुसन्धान, यात्रा लेखन र अन्तर्वार्ताका क्षेत्रमा स्थापित थिए । प्रचार र व्यक्तिगत लाभभन्दा टाढा रहेर भाषा तथा साहित्यको अभिवृद्धिमा निरन्तर सक्रिय रहेका उनको निधनले मैथिली समाज र साहित्यमा अपूरणीय क्षति पुगेको साहित्यकार तथा भाषिक अभियन्ताहरूले बताएका छन् ।

युवा पत्रकार, समालोचक तथा साहित्यकार नित्यानन्द मण्डलले डा. लालको योगदान अतुलनीय रहेको बताउँदै उनको निधनबाट भएको क्षतिको तत्काल पूर्ति हुने सम्भावना नरहेको बताएका छन् । पछिल्लो एक महिनामा मैथिली साहित्यले लगातार स्थापित स्रष्टाहरू गुमाएको उल्लेख गर्दै मण्डलले डा. राजेन्द्रप्रसाद विमल, उनका अनुज तथा पूर्वन्यायाधीश साहित्यकार उपेन्द्र लाभ कर्ण, भाषा अभियन्ता साहित्यकार ओमकुमार झा र अहिले डा. रेवतीरमण लाललाई गुमाउनु परेको बताएका छन् । उनले भावुक हुँदै कालको क्रूर पञ्जाले डा. लाललाई पनि आफूहरूबाट खोसेर लगेको उल्लेख गर्दै स्वर्गलोकमा डा. विमललाई एक्लै राम्रो नलागेको हुनसक्ने र उनका बालसखा, अनुज तथा परिचित साहित्यिक व्यक्तिहरू पनि क्रमशः त्यतै पुगेको भाव व्यक्त गरेका छन् ।

मैथिली साहित्यलाई परम्परागत लेखनको सीमाबाट माथि उठाएर आधुनिक तथा वैज्ञानिक समालोचनात्मक पद्धतिसँग जोड्ने काममा डा. लालको महत्वपूर्ण भूमिका थियो । मैथिली साहित्य मुख्य रूपमा कविता, गीत र कथाजस्ता परम्परागत विधामा केन्द्रित रहेका बेला उनले तुलनात्मक रूपमा कम लेखिने समालोचना, समीक्षा, निबन्ध, यात्रा लेखन र अन्तर्वार्ताजस्ता विधालाई आफ्नो मूल लेखन क्षेत्र बनाए । साहित्यकार प्रेम विदेह ललन अर्थात् जनार्दनका अनुसार डा. लाल आफ्नो उद्देश्यमा पूर्ण रूपमा सफल भएका थिए र उनले मैथिली साहित्यमा विकास गरेका विधाहरू अहिले अझ विस्तार हुँदै गएका छन् । ललनका अनुसार डा. लालले काव्य, नाटक र आधुनिक गद्यको गहिरो विश्लेषण गर्दै विभिन्न अनुसन्धानात्मक सामग्री सार्वजनिक गरेका थिए र उनले देखाएको बाटो पछिल्ला पुस्ताले पछ्याउनु नै उनीप्रतिको सच्चा श्रद्धाञ्जलि हुनेछ ।

लामो समयसम्म मैथिली साहित्यिक त्रैमासिक पत्रिका नैमिकाननको प्रकाशक तथा प्रधान सम्पादक रहेका डा. लाल स्पष्ट विचार, तटस्थ दृष्टिकोण र तर्कपूर्ण प्रस्तुतिका लागि परिचित थिए । मैथिली भाषाको व्याकरणिक शुद्धता तथा शब्द चयनमा उनको विशेष पकड रहेको उनलाई नजिकबाट चिन्ने साहित्यकारहरूको भनाइ छ । नेपाल राष्ट्र बैंकमा ३२ वर्षसम्म व्यावसायिक तथा पेशागत जिम्मेवारी निर्वाह गरे पनि उनले आफ्नो जीवनको ठूलो हिस्सा स्वतःस्फूर्त रूपमा मैथिली भाषा र साहित्यको सेवामा समर्पित गरेका थिए । साहित्यिक क्षेत्रमा काम गर्दा उनले यश, लाभ वा अवसरको लोभ नराखेको मैथिली विकास कोषका अध्यक्ष जीवनाथ चौधरीले बताएका छन् ।

चौधरीका अनुसार मैथिली भाषालाई समृद्ध बनाउन र यसको ऐतिहासिक विरासतलाई नयाँ पुस्तासम्म पुर्‍याउन डा. लालले आजीवन योगदान दिएका थिए । उनी बहुविधाका धनी साहित्यकारका रूपमा विभिन्न साहित्यिक गोष्ठी, शोधपत्र तथा पत्रपत्रिकामार्फत मैथिली क्षेत्रमा वैचारिक परिवर्तन ल्याउन सक्रिय थिए ।

डा. लाल सादा जीवन र उच्च विचारका अनुयायी थिए । उनले जीवनमा तडकभडकलाई कहिल्यै प्राथमिकता दिएनन् र उनको यही सादगी लेखनमा पनि देखिन्थ्यो । उनको लेखन शैली सरल भए पनि विचार अत्यन्त गहन हुने गरेको पाइन्थ्यो । जटिल विचार र दर्शनलाई सहज भाषामा प्रस्तुत गर्ने क्षमताका कारण उनका रचना विद्वानदेखि सर्वसाधारण पाठकसम्मका लागि सान्दर्भिक र पठनीय बनेका थिए । उनका लेखनमा सांस्कृतिक गहिराइ र मिथिलाको लोकजीवनप्रतिको सम्मान स्पष्ट देखिन्थ्यो । उनले मिथिलाको ग्रामीण जीवन, संस्कृति र पर्यटनलाई आफ्ना लेख तथा रचनामा जीवन्त रूपमा प्रस्तुत गरेका थिए ।

डा. लालले त्रिभुवन विश्वविद्यालयबाट मैथिलीमा स्नातकोत्तर गरेका थिए । सन् १९९२ मा उनले विद्यावारिधिको उपाधि प्राप्त गरेका थिए । मैथिलीका महान साहित्यकार तथा स्वप्नद्रष्टा डा. धीरेन्द्रको निर्देशनमा उनले ‘मैथिली गल्पमा चित्रित अन्तर्वस्तुको अध्ययन’ विषयमा शोध सम्पन्न गरेका थिए । उक्त अनुसन्धान पछि पुस्तकका रूपमा समेत प्रकाशित भएको थियो । मैथिली अध्ययन र लेखनमा डा. धीरेन्द्रको वैचारिक विद्यालयका एक सशक्त हस्ताक्षरका रूपमा रहेका डा. लालले आफ्नो साहित्यिक जीवनमा डा. धीरेन्द्रको ठूलो प्रभाव रहेको स्वयं स्वीकार गरेका थिए । उनले आफू डा. धीरेन्द्रको पाठशालाको विद्यार्थी भएको र आफ्नो भाषा अभियानमा डा. धीरेन्द्रबाट ठूलो प्रेरणा पाएको बताएका थिए ।

डा. लालसँग लेखक तथा पत्रकार धर्मेन्द्र विह्वलको पनि निकट सम्बन्ध रहेको थियो । विह्वलले आफू डा. लालबाट अत्यन्त प्रभावित भएको र मैथिली साहित्य लेखनका विषयमा उनीबाट धेरै कुरा सिक्ने अवसर पाएको स्मरण गरेका छन् । डा. लालले राज्यले आफ्नो उचित मूल्यांकन र सम्मान नगरेको गुनासो भने गर्ने गरेको विह्वलले बताएका छन् । आफूभन्दा कनिष्ठ साहित्यकारले पाएको सम्मान र पहिचानबाट समेत खुसी हुने डा. लालले भने आफ्ना लागि कहिल्यै कुनै सम्मान वा पहिचानको लालसा नराखेको उनको स्मरण छ । विह्वल पत्रकार महासंघको अध्यक्ष रहेका बेला डा. लालले नैमिकानन पत्रिकाको वर्गीकरणबारे जिज्ञासा राखेको प्रसंगसमेत स्मरण गरेका छन् । विभिन्न बाधा र समस्याका बाबजुद डा. लालले नैमिकाननलाई निरन्तरता दिँदै आएका थिए ।

त्रिभुवन विश्वविद्यालयका मैथिली विषयका प्राध्यापक श्याम शशिले डा. लालको निधनपछि नैमिकाननको भविष्यबारे प्रश्न उठेको बताएका छन् । मैथिली साहित्यको मानक मानिने उक्त पत्रिका डा. लालको नेतृत्वमा लामो समयदेखि प्रकाशित हुँदै आएको थियो । उनको निधनसँगै त्यसको निरन्तरता कसरी कायम रहने भन्ने प्रश्नसमेत उठेको छ ।

साहित्यकार नित्यानन्दका अनुसार डा. लालको पहिलो कविता ‘सरस्वती वन्दना’ जनकविकेशरी धर्मराज थापाको सन् १९६० को पुस्तक ‘मेरो नेपाल भ्रमण’ मा प्रकाशित भएको थियो । उनको पहिलो कथा ‘ममताक डोरी’ सन् १९६४ मा वैदेहीमे प्रकाशित भएको थियो । त्यसपछि उनले मैथिली साहित्यमा परम्परागत विधासँगै विभिन्न नयाँ तथा कम लेखिएका विधामा आफ्नो उपस्थिति विस्तार गरेका थिए । प्रज्ञा–प्रतिष्ठानद्वारा प्रकाशित मैथिली गद्य संग्रहमा डा. लाललाई उच्चकोटीका कथाकार तथा साक्षात्कार विधामा सर्वश्रेष्ठ साहित्यकारमध्ये एकका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ । नित्यानन्दका अनुसार उनको भाषा र शैली स्पष्ट तथा रोचक थियो र निबन्धमा उनले समातेका विषयलाई अत्यन्त प्रभावकारी रूपमा प्रस्तुत गर्ने क्षमता राख्थे ।

डा. लालका प्रकाशित कृतिहरूमा ‘भेटवार्ता साहित्य—साक्षात्कार’, ‘माधव नहि अएलाह मधुपुरसँ’, ‘खिस्सा पिहानी’, ‘हमर विदेश भ्रमण’, ‘काल प्रवाह’, ‘नेपथ्य’, ‘मिथिलाक सांस्कृतिक परम्परा’, ‘मैथिली लोक साहित्यक स्वरुप’ र ‘मैथिली गल्पमे चित्रित अन्तर्वस्तुक अध्ययन’ लगायतका कृति प्रमुख छन् । उनले कथा, लोककथा, यात्रा साहित्य, कविता, नाटक, संस्कृति, लोकसाहित्य, अनुसन्धान र समालोचनाजस्ता विभिन्न विधामा कलम चलाएका थिए ।

सन् २०५९ देखि नैमिकानन साहित्यिक त्रैमासिक पत्रिकाको प्रकाशक तथा प्रधान सम्पादकका रूपमा सक्रिय रहेका डा. लालले अस्मिता, अक्षर कलश र भूमिजा जस्ता सामयिक संकलनसमेत सम्पादन गरेका थिए । उनले मैथिलीका प्रसिद्ध व्यंग्य रचनाकार प्रो. हरिमोहन झाको चर्चित कृति ‘खट्टर कक्काक तरंग’ को नेपाली अनुवादसमेत गरेका थिए । यसका अतिरिक्त महाकवि विद्यापतिको जीवनमा आधारित सात खण्डको टेलिफिल्मको कथा तथा पटकथा लेखनमा पनि उनले योगदान दिएका थिए ।

डा. लालले महेन्द्र विद्याभूषण, पार्वतीस्मृति पुरस्कार, वैदेही प्रतिभा पुरस्कार, राष्ट्रिय प्रतिभा पुरस्कार र नेपाल विद्यापति भाषा तथा साहित्य पुरस्कार प्राप्त गरेका थिए । उनलाई अन्तर्राष्ट्रिय मैथिली परिषद् भारत, जानकी कला परिषद् जनकपुर, आकृति जनकपुर र विद्यापति सेवा संस्थान दरभंगा भारतलगायत संस्थाले सम्मान गरेका थिए । अन्तर्राष्ट्रिय मैथिली सम्मेलन मुम्बई २००६ ले उनलाई ‘मिथिला रत्न’ उपाधिसमेत प्रदान गरेको थियो ।

जनकपुरका पत्रकार वीरेन्द्र रमणले डा. लाललाई निष्काम, निर्लोभी र समर्पित साहित्यसेवी तथा मैथिली अभियन्ताका रूपमा चित्रण गरेका छन् । उनका अनुसार डा. लालको अनुपस्थितिले सिर्जना गरेको पीडा शब्दमा व्यक्त गर्न कठिन छ । मैथिली भाषा र साहित्यका लागि जीवन समर्पित गरेका डा. लाल केवल लेखक वा समालोचक मात्र नभई मैथिली साहित्यलाई दिशा दिने एक महत्वपूर्ण धरोहरका रूपमा स्मरण गरिनेछन् ।

डा. रेवतीरमण लालको मौलिक सिर्जना, अनुसन्धान, समालोचना, सम्पादन र मैथिली भाषा अभियानमा पुर्‍याएको योगदानले मैथिली वाङ्मयमा दीर्घकालीन प्रभाव छाडेको छ । उनले विकास गरेको आधुनिक समालोचनात्मक दृष्टिकोण, सरल तर गहन लेखन शैली, मिथिलाको संस्कृति र लोकजीवनप्रतिको अनुराग तथा नयाँ पुस्तालाई भाषा र साहित्यसँग जोड्ने प्रयास उनको साहित्यिक विरासतका महत्वपूर्ण पक्ष हुन् । उनको निधनसँगै मैथिली साहित्यले एक समर्पित स्रष्टा, चिन्तक, अनुसन्धानकर्ता र भाषा अभियन्ता गुमाएको छ भने उनले देखाएको मार्गमा अघि बढ्नु नै उनको योगदानप्रतिको सच्चा सम्मान हुने साहित्यिक क्षेत्रको धारणा छ ।