हुम्लाका हिमाली बस्तीको विशेषता : घरका छत जोडिएका, मौलिक जीवनशैली जोगाउने चुनौती

सुर्खेत । हुम्लाको अदानचुली गाउँपालिका–३ स्थित श्रीनगरमा घरहरू एकअर्कासँग जोडिएर बनेका छन्। ढुङ्गा र माटोबाट निर्मित घरका समथर छत, त्यहाँ सुकाइने अन्न र पहाडका भिरालो पाखामा फैलिएका बस्तीले हिमाली क्षेत्रको परम्परागत जीवनशैलीलाई उजागर गर्छन्। एउटै घरमा बसोबास, पशुपालन र कृषि उपजको व्यवस्थापन गर्ने चलन यहाँको वास्तुकलाको विशिष्ट पक्ष हो।

अदानचुली गाउँपालिकाको प्रशासनिक केन्द्र श्रीनगरमा घरको भुइँतला पशुचौपाया राख्न, माथिल्लो तला मानिसको बसोबासका लागि र छत अन्न सुकाउन तथा भण्डारण गर्न प्रयोग गरिन्छ। घरहरू एकअर्काको नजिक जोडिएर बनेकाले एउटा घरको छत अर्को घरको आँगनजस्तै देखिन्छ। कतिपय ठाउँमा एउटा घरको छतबाट अर्को घरको छतमा सहजै पुग्न सकिन्छ। यही बनावटले श्रीनगरको बस्तीलाई अन्य स्थानभन्दा फरक पहिचान दिएको छ।

यस्तो वास्तुशैली अदानचुलीमा मात्र सीमित छैन। हुम्लाको सिमकोट गाउँपालिका–१ र २ मा पर्ने ठेहे गाउँमा पनि माटो र ढुङ्गाले बनेका घर एकअर्कासँग जोडिएका छन्। कतिपय घरमा साझा पर्खाल छन् भने छतैछतबाट लामो दूरीसम्म आवतजावत गर्न सकिने संरचना पनि देखिन्छ। स्थानीय बासिन्दाका अनुसार धार्मिक आस्था र परम्पराले समेत पुरानो बस्तीको स्वरूप जोगाउन सहयोग गरेको छ।

हिमाली क्षेत्रका परम्परागत घर निर्माणको शैली स्थानीय भूगोल, चिसो मौसम र उपलब्ध निर्माण सामग्रीसँग नजिकबाट सम्बन्धित छ। डोल्पाका माथिल्ला बस्ती तथा मुस्ताङका गाउँमा पनि वातावरणअनुकूल वास्तुकला विकास भएको पाइन्छ। यद्यपि विभिन्न हिमाली बस्तीमा घर निर्माणको स्वरूप र त्यसका पछाडिका कारण भने फरक हुन सक्छन्।

भूगोल र मौसमअनुसार विकसित घर निर्माण शैली

हिमाली क्षेत्रमा समथर जमिनको अभाव, भिरालो भूभाग र कठोर चिसोले घर निर्माणको परम्परागत शैलीलाई प्रभावित पारेका छन्। स्थानीय स्तरमा उपलब्ध ढुङ्गा, माटो र काठको प्रयोग गरेर घर बनाउने चलनले स्रोतसाधनको सदुपयोग गर्दै जीवनयापन सहज बनाउने पुरानो सीपलाई प्रतिबिम्बित गर्छ। अदानचुलीका स्थानीयवासी कालिबहादुर थापाका अनुसार यहाँका घर स्थानीय स्रोत र आवश्यकतालाई ध्यानमा राखेर निर्माण गरिएका हुन्।

डोल्पालगायतका हिमाली क्षेत्रमा पनि बाक्ला माटो तथा ढुङ्गाका भित्ता र समथर छत भएका घर भेटिन्छन्। यस्ता छतमा अन्न सुकाउने, पशुका लागि घाँस राख्ने तथा जाडोमा आवश्यक पर्ने दाउरा भण्डारण गर्ने गरिन्छ। बाक्ला भित्ताले घरभित्रको तापक्रम कायम राख्न सहयोग पुर्‍याउँछन्। तर, हिमपातका बेला छतमा हिउँ जम्मा हुँदा संरचनामा अतिरिक्त भार पर्ने जोखिम पनि रहन्छ।

समथर छतको प्रयोग अन्न सुकाउन र घरायसी सामग्री राख्न मात्र नभई घाम ताप्नसमेत गरिन्छ। त्यस्तै, भुइँतलामा पशुचौपाया राख्ने र माथिल्लो तलामा मानिस बस्ने व्यवस्थाले उपलब्ध ठाउँको अधिकतम उपयोग गर्ने परम्परागत अभ्यासलाई देखाउँछ।

त्यसैले हिमाली घरलाई बसोबास गर्ने संरचनाका रूपमा मात्र बुझ्न सकिँदैन। यी घर स्थानीय वातावरण, कृषि उत्पादन, पशुपालन, मौसम र पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको निर्माण सीपको सम्मिश्रण हुन्।

एउटै घरमा मानिस र पशु राख्दा सरसफाइमा समस्या

श्रीनगरमा परम्परागत घरको बनावटले दैनिक जीवन र कृषि उपजको व्यवस्थापन सहज बनाए पनि पछिल्लो समय सरसफाइ तथा पशु व्यवस्थापन चुनौतीका रूपमा देखिएका छन्। स्थानीय मनरुप परियारका अनुसार यहाँका घरहरू पुरानै चलनअनुसार बनाइएका हुन्। छतमा अन्न सुकाउन र भण्डारण गर्न सहज हुने भएकाले यसको उपयोग हुँदै आएको छ भने भुइँतला पशुचौपाया राख्न प्रयोग गरिन्छ।

स्थानीय रामबहादुर महतराका अनुसार पशुचौपायाका लागि छुट्टै गोठ नहुँदा घरको सरसफाइ र दैनिक कामकाज व्यवस्थापन गर्न कठिन हुने गरेको छ। कालिबहादुर नेपालीले पनि पशु राख्ने अलग स्थानको अभावले समस्या निम्त्याएको बताएका छन्।

परम्परागत वास्तुकलाको संरक्षणसँगै आधुनिक आवासका आवश्यकतालाई सम्बोधन गर्नु अहिलेको प्रमुख आवश्यकता बनेको छ। घरभित्र पर्याप्त हावा र प्रकाश आउने व्यवस्था, फोहोरको उचित व्यवस्थापन, पशुचौपायाका लागि छुट्टै गोठ र सुरक्षित संरचना निर्माणमा ध्यान दिनुपर्ने देखिन्छ।

ठेहे गाउँमा पनि घरहरू एकअर्कासँग अत्यन्त नजिक भएकाले खानेपानी, ढल निकास र फोहोर व्यवस्थापनमा समस्या हुने गरेको स्थानीयले बताएका छन्। घरहरू जोडिएर बनेका कारण आगलागी भएमा आगो अन्य घरमा समेत फैलिन सक्ने जोखिम छ। यसले पुराना बस्तीको मौलिकता संरक्षण गर्नुका साथै आधारभूत पूर्वाधार सुधार गर्नु पनि उत्तिकै आवश्यक रहेको देखाउँछ।

मौलिक वास्तुकला जोगाउने कि आवासलाई आधुनिक बनाउने?

श्रीनगरका परम्परागत घर स्थानीय समुदायको इतिहास, सीप र जीवनपद्धतिका महत्त्वपूर्ण परिचायक हुन्। ढुङ्गा र माटोको प्रयोग, समथर छत तथा एउटै संरचनामा बसोबास, पशुपालन र कृषि उपजको व्यवस्थापन गर्ने अभ्यासले यहाँको सांस्कृतिक पहिचान झल्काउँछ।

तर, समयसँगै मानिसका आवासीय आवश्यकता पनि परिवर्तन भइरहेका छन्। पशुचौपायाका लागि छुट्टै गोठ, घरभित्र स्वच्छ वातावरण, उचित सरसफाइ र सुरक्षित संरचना अहिले आवश्यक बन्दै गएका छन्। त्यसैले पुराना घरलाई जस्ताको तस्तै राख्ने वा नयाँ भवन निर्माण गरेर विस्थापित गर्ने भन्नेभन्दा पनि मौलिकता जोगाउँदै स्थानीयका समस्या समाधान गर्ने उपाय खोज्नु महत्त्वपूर्ण छ।

स्थानीय बासिन्दाका अनुसार परम्परागत घरको संरक्षण, सुधार वा आवश्यकताअनुसार वैकल्पिक आवास निर्माण गर्न स्पष्ट योजना आवश्यक छ। घर सुधार गर्दा स्थानीय निर्माण सामग्री र परम्परागत सीपको उपयोग गर्न सकिन्छ। यसका साथै प्राविधिक सहयोग लिएर भूगोल र मौसमअनुकूल सुरक्षित संरचना निर्माण गर्न पनि सकिन्छ।

हिमाली बस्तीको संरक्षण भनेको पुराना घरलाई जस्ताको तस्तै राख्नु मात्र होइन। त्यहाँ बसोबास गर्ने मानिसको जीवन सहज बनाउँदै उनीहरूको सांस्कृतिक पहिचानलाई निरन्तरता दिनु पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ।

श्रीनगर र ठेहेजस्ता बस्तीले परम्परागत वास्तुकला र आधुनिक आवासीय आवश्यकताबीच सन्तुलन कायम गर्नुपर्ने सन्देश दिन्छन्। पुर्खाबाट प्राप्त निर्माण सीप र मौलिकता जोगाउँदै वर्तमान पुस्ताका आवश्यकता पूरा गर्न सकिन्छ। त्यसका लागि स्थानीय समुदाय, प्राविधिक पक्ष र सम्बन्धित निकायबीच समन्वय गरी संरक्षण तथा सुधारका प्रयास अघि बढाउन आवश्यक छ।