असामाजिक बन्दै गएको सामाजिक सञ्जाल

चिरञ्जीवी नेपाल

सामाजिक सञ्जाल आजको जीवनशैलीको अभिन्न हिस्सा बनिसकेको छ। फेसबुक, इन्स्टाग्राम, टिकटक, एक्स, युट्युबलगायतका डिजिटल प्लेटफर्मले सूचना आदानप्रदानदेखि विचार अभिव्यक्ति, प्रतिभा प्रदर्शन, मनोरञ्जन र आफन्त तथा साथीभाइसँग सम्पर्क कायम राख्न सहज बनाएका छन्। व्यस्त जीवनशैलीका बीच मानिसलाई समाजसँग जोड्ने एउटा प्रभावकारी माध्यमका रूपमा सामाजिक सञ्जालको भूमिका महत्वपूर्ण छ।

यस अर्थमा सामाजिक सञ्जाल आधुनिक प्रविधिको महत्वपूर्ण उपलब्धि हो। तर यसको प्रयोगसँगै दुरुपयोगका घटना पनि बढ्दै गएका छन्। सकारात्मक उद्देश्यका लागि निर्माण भएका डिजिटल प्लेटफर्ममा अश्लील सामग्री, व्यक्तिगत चरित्र हत्या, घृणास्पद अभिव्यक्ति, गलत सूचना र सामाजिक तथा धार्मिक सद्भावमा असर पार्ने सामग्रीको प्रसार बढ्नु चिन्ताको विषय बनेको छ।

अभिव्यक्तिको माध्यम कि विभाजनको कारण?

सामाजिक सञ्जालमा आफूलाई मन नपरेको विचार वा अभिव्यक्तिको विरोध गर्ने नाममा व्यक्तिगत गालीगलौज र चरित्रमाथि आक्रमण गर्ने प्रवृत्ति बढिरहेको देखिन्छ। सामान्य असहमति पनि कतिपय अवस्थामा अश्लील टिप्पणी, धम्की र व्यक्तिगत आक्रमणसम्म पुग्ने गरेको पाइन्छ।

यस्ता गतिविधिले व्यक्तिको मानसिक तथा सामाजिक जीवनमा असर पार्नुका साथै परिवार र समुदायबीचको सम्बन्धमा समेत तनाव सिर्जना गर्न सक्छ। सामाजिक सञ्जाल समाजलाई जोड्ने माध्यम हुनुपर्नेमा यसैका कारण दूरी र विवाद बढ्नु गम्भीर विषय हो।

नेपालजस्तो विविध जाति, भाषा, धर्म र समुदायबीच लामो समयदेखि सहअस्तित्व कायम रहेको समाजमा सामाजिक सञ्जालमार्फत फैलिने विभाजनकारी अभिव्यक्ति अझ संवेदनशील विषय बन्न सक्छ। जातीय, धार्मिक वा क्षेत्रीय विषयलाई उत्तेजक ढंगले प्रस्तुत गर्दा सामाजिक सद्भावमा नकारात्मक प्रभाव पर्न सक्छ।

किन बढ्दैछ सामाजिक सञ्जालको दुरुपयोग?

सामाजिक सञ्जालमा विकृति बढ्नुका पछाडि विभिन्न कारण छन्। कतिपय प्रयोगकर्तामा आफूले लेखेको वा पोस्ट गरेको सामग्रीले अरू व्यक्तिको प्रतिष्ठा र भावनामा पार्न सक्ने असरबारे पर्याप्त संवेदनशीलता देखिँदैन।

त्यसैगरी, छोटो समयमा धेरै मानिसको ध्यान आकर्षित गर्ने र आर्थिक लाभ प्राप्त गर्ने उद्देश्यले विवादित, उत्तेजक वा संवेदनशील सामग्रीलाई अतिरञ्जित गर्ने प्रवृत्ति पनि बढेको छ।

सामाजिक सञ्जालका एल्गोरिदमले धेरै प्रतिक्रिया, कमेन्ट र सेयर प्राप्त गर्ने सामग्रीलाई थप प्रयोगकर्तासम्म पुर्‍याउने भएकाले विवादित वा उत्तेजक सामग्रीले छिटो फैलिने अवसर पाउने गर्छ। यसले कतिपय अवस्थामा जिम्मेवार सामग्रीभन्दा सनसनीपूर्ण सामग्रीलाई बढी दृश्यता दिने अवस्था सिर्जना गर्छ।

कानुनी कारबाहीप्रतिको कमजोर डर, डिजिटल नैतिकताको अभाव, सामाजिक उत्तरदायित्वप्रतिको बेवास्ता र अनलाइन व्यवहारलाई वास्तविक जीवनको व्यवहारभन्दा फरक ठान्ने सोचले पनि समस्या बढाउन सक्छ।

गलत सूचना र घृणास्पद अभिव्यक्तिको असर

सामाजिक सञ्जालमा फैलिने गलत सूचना र घृणास्पद सामग्रीले व्यक्तिगत तथा सामाजिक तहमा गम्भीर प्रभाव पार्न सक्छ। गलत जानकारी छोटो समयमा ठूलो संख्यामा मानिससम्म पुग्दा त्यसलाई सच्याउन कठिन हुन्छ।

त्यस्तै, कुनै व्यक्ति वा समुदायलाई लक्षित गरी लगातार अपमानजनक सामग्री प्रसार हुँदा त्यसले सामाजिक तनाव बढाउन सक्छ। व्यक्तिगत चरित्रमाथि निरन्तर आक्रमणले सम्बन्धित व्यक्तिमा मानसिक दबाब सिर्जना गर्न सक्ने भएकाले यस्तो व्यवहारलाई सामान्य मनोरञ्जनका रूपमा लिनु उचित हुँदैन।

डिजिटल प्लेटफर्ममा लेखिएको वा प्रकाशित गरिएको सामग्री पनि वास्तविक जीवनमा मानिसको प्रतिष्ठा, सम्बन्ध र सुरक्षासँग जोडिएको हुन्छ। त्यसैले अनलाइन अभिव्यक्तिमा पनि जिम्मेवारी र मर्यादा आवश्यक हुन्छ।

समाधानका लागि प्रयोगकर्ता र राज्य दुवै जिम्मेवार

सामाजिक सञ्जालको दुरुपयोग नियन्त्रण गर्न केवल राज्यको प्रयास पर्याप्त हुँदैन। प्रयोगकर्ता, परिवार, शैक्षिक संस्था, सञ्चार माध्यम र सम्बन्धित सरकारी निकाय सबैले आफ्नो भूमिका प्रभावकारी रूपमा निर्वाह गर्न आवश्यक छ।

१. प्रयोगकर्तामा डिजिटल अनुशासन

कुनै सामग्री पोस्ट वा सेयर गर्नुअघि त्यसको सत्यता, स्रोत र विश्वसनीयता जाँच गर्नुपर्छ। आफ्नो पोस्टले अर्को व्यक्तिको प्रतिष्ठा, गोपनीयता वा भावनामा कस्तो प्रभाव पार्न सक्छ भन्नेबारे पनि विचार गर्न आवश्यक छ।

अश्लील, घृणास्पद वा विभाजनकारी सामग्री भेटिएमा त्यसलाई थप भाइरल बनाउने गरी कमेन्ट वा सेयर गर्नुको सट्टा रिपोर्ट, ब्लक वा सम्बन्धित निकायमा उजुरी गर्ने अभ्यास विकास गर्नुपर्छ।

२. साइबर अपराध नियन्त्रणमा राज्यको भूमिका

साइबर अपराध नियन्त्रणका लागि कानुनको प्रभावकारी कार्यान्वयन आवश्यक छ। विद्यमान कानुनी व्यवस्थालाई प्रविधिको विकाससँगै समयानुकूल बनाउँदै अनुसन्धान र कारबाही गर्ने निकायलाई आवश्यक स्रोत, प्रविधि र जनशक्ति उपलब्ध गराउनुपर्ने आवश्यकता छ।

नेपाल प्रहरीको साइबर ब्युरोलगायत सम्बन्धित संयन्त्रलाई थप दक्ष र प्रविधिमैत्री बनाउँदै डिजिटल अपराधको अनुसन्धानलाई प्रभावकारी बनाउन सकिन्छ।

नेपालमा सेवा उपलब्ध गराउने सामाजिक सञ्जाल तथा डिजिटल प्लेटफर्मलाई नेपालको कानुनी व्यवस्था र प्रयोगकर्ताको अधिकारप्रति थप जवाफदेही बनाउने विषयमा पनि स्पष्ट नीति आवश्यक देखिन्छ।

३. परिवार र विद्यालयबाटै डिजिटल शिक्षा

बालबालिका तथा युवालाई सामाजिक सञ्जालको सुरक्षित र जिम्मेवार प्रयोगबारे विद्यालय तहदेखि नै जानकारी दिन आवश्यक छ। अनलाइन गोपनीयता, साइबर सुरक्षा, गलत सूचना पहिचान र डिजिटल व्यवहारजस्ता विषयलाई शिक्षासँग जोड्न सकिन्छ।

अभिभावकले पनि बालबालिकाले अनलाइनमा के हेरिरहेका छन्, कससँग सम्पर्क गरिरहेका छन् र कस्तो सामग्री प्रयोग गरिरहेका छन् भन्ने विषयमा आवश्यक चासो राख्नुपर्छ। तर यस्तो निगरानी विश्वास, संवाद र डिजिटल शिक्षामा आधारित हुनुपर्छ।

सञ्चार माध्यम र सामग्री निर्माताको जिम्मेवारी

सामाजिक सञ्जालमा सामग्री उत्पादन गर्ने व्यक्ति र सञ्चार माध्यमको जिम्मेवारी अझ महत्वपूर्ण हुन्छ। कुनै व्यक्तिको व्यक्तिगत पीडा, पारिवारिक समस्या वा संवेदनशील अवस्थालाई केवल भ्युज र आम्दानीका लागि प्रस्तुत गर्नुले सम्बन्धित व्यक्तिको गोपनीयता र सम्मानमा असर पार्न सक्छ।

भाइरल हुने उद्देश्यले अपुष्ट सूचना फैलाउने, निजी विषयलाई अनावश्यक रूपमा सार्वजनिक गर्ने वा संवेदनशील घटनालाई सनसनीपूर्ण बनाउने प्रवृत्तिबाट सञ्चार माध्यम र सामग्री निर्माताहरू पनि सचेत हुन आवश्यक छ।

अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता लोकतान्त्रिक समाजको महत्वपूर्ण आधार भए पनि त्यससँगै जिम्मेवारी पनि जोडिएको हुन्छ। अरूको अधिकार, प्रतिष्ठा र सुरक्षामा प्रत्यक्ष असर पार्ने गतिविधिलाई अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको आवरणमा सामान्यीकरण गर्न मिल्दैन।

निष्कर्ष

सामाजिक सञ्जाल आफैँमा खराब प्रविधि होइन। यसको उपयोगले सूचना, शिक्षा, व्यवसाय, सञ्चार र सामाजिक सम्बन्धलाई सहज बनाएको छ। समस्या प्रविधिमा भन्दा त्यसको प्रयोग गर्ने तरिका र त्यससँग जोडिएको जिम्मेवारीमा बढी निर्भर हुन्छ।

त्यसैले सामाजिक सञ्जाललाई सुरक्षित, मर्यादित र उपयोगी माध्यम बनाउन प्रयोगकर्तामा डिजिटल अनुशासन, राज्यमा प्रभावकारी कानुनी कार्यान्वयन, विद्यालयमा डिजिटल शिक्षा र सञ्चार माध्यममा जिम्मेवार पत्रकारिता आवश्यक छ।

कसैको चरित्र हत्या गर्ने, व्यक्तिगत पीडालाई मनोरञ्जनको सामग्री बनाउने, घृणा फैलाउने वा अपुष्ट सूचना प्रसार गर्ने गतिविधिलाई सामान्य व्यवहारका रूपमा लिनु हुँदैन। सामाजिक सञ्जाललाई समाज जोड्ने माध्यमका रूपमा कायम राख्न प्रविधिसँगै जिम्मेवारी, संवेदनशीलता र मानवीय मूल्यलाई पनि समान महत्व दिन आवश्यक छ।

सामाजिक सञ्जाल कस्तो बन्छ भन्ने कुरा प्रविधिले मात्र होइन, त्यसलाई प्रयोग गर्ने हाम्रो व्यवहारले पनि निर्धारण गर्छ।