लामुसोतीमा १० मिनेटको बाढीले मेटायो २८ घरको जीवनको आधार
नुवाकोटको बेलकोटगढी नगरपालिका–७ लामुसोतीमा त्रिशूली अर्थात् ठूलो खोलातर्फबाट अचानक आएको भीषण बाढीले केही मिनेटमै २८ घरसहित स्थानीयको वर्षौंको जीवन तहसनहस बनाएको छ । बाढी आउनुभन्दा दस मिनेटअघि मात्रै लामुसोतीको गाउँ सामान्य अवस्थामा थियो । घरका आँगनमा मानिसहरूको चहलपहल थियो । कसैको घरमा खाना पाक्दै थियो । गोठमा गाईवस्तु र बाख्रा थिए । खेतमा धान थियो । वृद्ध आमाबुबा घरमै थिए ।
सुत्केरी महिला आराम गरिरहेकी थिइन् भने बालबालिका विद्यालय गइरहेका थिए । तर दस मिनेटपछि गाउँको त्यो दृश्य रहेन । भीषण बाढीले बस्तीका २८ घर माटो हिलो र बालुवाको लेदोमुनि पुरिदियो । कतिपय घरको माथिल्लो तलासम्म हिलो भरिएको छ भने खेतबारी देखिन छाडेका छन् । गोठमा बाँधिएका चौपाया पुरिएका छन् । घरभित्र रहेका अन्न भाँडाकुँडा लत्ताकपडा नागरिकता लालपुर्जा अन्य महत्वपूर्ण कागजात र वर्षौंको कमाइ केही मिनेटमै माटोमुनि पुगेको छ । २८ वर्षीय राजेन्द्र नेपाल बाढी आएको दिन खेतमा धान खेती गरिरहेका थिए । खोलामा पानी बढिरहेको खबर पाएपछि उनी घरतर्फ दौडिएका थिए । उनका अनुसार बाढी आउने सूचना पाएको करिब दस मिनेट मात्रै भएको थियो र उनी रसुवा जाने मुख्य सडकतर्फ पुग्दा बाढी उनकै पछिपछि आइपुगेको थियो । बाढीभन्दा केही अगाडि दौडेर माथिल्लो डाँडातिर पुगेपछि राजेन्द्रको ज्यान त जोगियो तर घर जोगिएन । उनको घरका दुई तलासम्म हिलो र माटो भरिएको छ । भान्छाका सामान ग्यास चुल्हो लत्ताकपडा तथा घरका अन्य सामग्री सबै पुरिएका छन् । अहिले राजेन्द्र परिवारसहित छिमेकीको घरको पिँढीमा रात बिताइरहेका छन् । राहतमा चामल आए पनि चामल पकाउने साधन नभएको उनको गुनासो छ । ग्यास चुल्हो पुरिएको र लगातार पानी परिरहेका कारण दाउरा भिजेर बल्न नसक्दा खाना पकाउनसमेत समस्या भइरहेको छ ।
लामुसोतीमा बाढीको पानी घटे पनि विपत्ति भने सकिएको छैन । स्थानीयका लागि बाढी अब नदीमा मात्रै नभई दैनिक जीवनमै बगिरहेको छ र उनीहरूसामु ज्यान जोगिएपछि अब जीवन कसरी जोगाउने भन्ने प्रश्न खडा भएको छ । बाढीपछि लामुसोती पुग्दा घरहरू पहिचान गर्नसमेत कठिन अवस्था छ । घरका भित्ताको ठाउँमा हिलोको थुप्रो छ भने आँगनको ठाउँमा बालुवाको लेदो र चुलोको ठाउँमा माटो भरिएको छ । स्थानीयहरू हातैले बालुवा र हिलो पन्छाउँदै आफ्ना घरका सामान र पुराना चिनो खोजिरहेका छन् ।
७० वर्षीय लालप्रसाद नेपाल पनि हिलोको थुप्रोमा आफ्नो घरको चिनो खोजिरहेका थिए । वर्षौं बिताएको घरको ढोका झ्याल आँगन र भान्छा केही पनि बाँकी नरहेको अवस्थामा हिलो खोतल्दा उनको हातमा एउटा खिया लागेको फलामको रड परेको थियो । उनले त्यही रड देखाउँदै त्यो आफ्नो घर भएको बताए । उनका लागि त्यो रड केवल फलामको टुक्रा नभई घरको अन्तिम चिनो बनेको छ । लामुसोतीमा अहिले २८ परिवार यस्तै चिनो खोजिरहेका छन् । कसैले ढोका खोजिरहेका छन् भने कसैले भाँडाकुँडा नागरिकता लालपुर्जा गहना र अन्न खोजिरहेका छन् । तर उनीहरूले सबैभन्दा बढी आफ्नो पुरानो जीवन खोजिरहेका छन् ।
६८ वर्षीय लोकनाथ नेपालको परिवार पनि बाढीबाट गम्भीर रूपमा प्रभावित भएको छ । २०७२ सालको भूकम्पले पुरानो घर ढलेपछि उनले फेरि घर बनाउने सपना देखेका थिए । सरकारले दिएको तीन लाख रुपैयाँ अनुदान र आफ्नै कमाइबाट रकम जुटाएर उनले १४ वटा पिलर हालेर पक्की ढलान घर बनाएका थिए । घर निर्माणमा करिब २७ लाख रुपैयाँ खर्च भएको उनको भनाइ छ । भूकम्पपछि पुनःनिर्माण भएको त्यो घर उनका लागि विपत्तिपछि फर्किएको जीवनको प्रतीक थियो तर अहिले बाढीले घरको निसानसमेत पहिचान गर्न कठिन हुने गरी पुरिदिएको छ । लोकनाथले दुःखजिलो गरेर बनाएको घर एकै मिनेटमा सखाप हुन्छ भन्ने आफूले कल्पनासमेत नगरेको बताएका छन् । उनका अनुसार भूकम्पले पर्खाल ढालेको थियो भने बाढीले घरको निसान नै मेटाइदिएको छ । उनको साढे चार रोपनी जग्गासमेत बाढीको चपेटामा परेको छ ।
घर खेतबारी तीन वटा खसी दुई वटा बाख्रा १८ देखि १९ क्विन्टल धान खाट दराज भाँडाकुँडा गहना र अन्य सम्पत्तिसहित जीवनभर जोडेको अधिकांश सम्पत्ति माटोमुनि पुगेको छ । लोकनाथले कुल क्षति करिब पाँच करोड रुपैयाँ बराबर भएको बताएका छन् । बाढीले उनको नागरिकता लालपुर्जा तथा अन्य महत्वपूर्ण कागजातसमेत पुरिदिएको छ । ६८ वर्षको उमेरमा फेरि घर बनाउनुपर्ने अवस्था आएपछि आफू असहाय बनेको बताउँदै उनले कमाउने उमेर ढलिसकेको र अब गरिखाने ठाउँसमेत नरहेको बताएका छन् ।
श्रीकृष्ण नेपालको परिवारमा भने राहतभन्दा ठूलो चिन्ता अहिले सुरक्षा बनेको छ । उनको साढे तीन तलाको घर बाढीले पुरेको छ भने साढे चार रोपनी खेत प्रभावित भएको छ । उनको परिवारमा ८८ वर्षीया वृद्ध आमा र सुत्केरी महिला छन् तथा कुल सात जना सदस्य अहिले अस्थायी आश्रयको खोजीमा छन् । श्रीकृष्णका अनुसार बाढी आउनुअघि सरकारी निकायबाट पर्याप्त पूर्वसूचना आएको थिएन । घरमै बसिरहेको अवस्थामा माथिबाट बाढी आएको देखेपछि परिवार भागेर ज्यान जोगाउन सफल भएको भए पनि घरको अन्डरग्राउन्डमा रहेका भान्छाका सामान चौपाया धनसम्पत्ति र गहना पुरिएका छन् । उनका तीन वटा खसी र दुई वटा बाख्रा पनि बाढीमा पुरिएका छन् । उनका छोरा वैदेशिक रोजगारीका लागि विदेश गएको एक महिना पनि भएको छैन भने छोरी र बुहारीको आवतजावत गर्ने बाटोसमेत प्रभावित भएको छ ।
८८ वर्षीया वृद्धा र सुत्केरी महिलालाई वर्षाको समयमा खुला ठाउँमा राख्नुपर्ने अवस्था जोखिमपूर्ण रहेकाले श्रीकृष्णले तत्काल टिनको टहरा बनाएर भए पनि अस्थायी बासको व्यवस्था गर्न माग गरेका छन् । उनले त्रिपालमुनि बस्न कठिन भइरहेको र परिवारका वृद्ध तथा सुत्केरी सदस्यको सुरक्षाका लागि तत्काल सुरक्षित आश्रय आवश्यक रहेको बताएका छन् । लामुसोतीको घटनाले प्राकृतिक विपत्तिसँगै पूर्वसूचना प्रणाली कति प्रभावकारी छ भन्ने गम्भीर प्रश्नसमेत उठाएको छ । पीडितका अनुसार बाढी आउनुभन्दा करिब दस मिनेटअघि मात्रै सूचना पुगेको थियो । त्यो छोटो समय धेरैका लागि ज्यान जोगाउने अवसर बन्यो तर थप समयअघि सूचना आएको भए चौपाया महत्वपूर्ण कागजात औषधि खाद्यान्न तथा अन्य आवश्यक सामग्री सुरक्षित गर्न सकिने सम्भावना थियो । बाढीको तीव्र वेगका अगाडि घर जोगाउन सम्भव नहुन सक्छ तर मानिसलाई सुरक्षित स्थानमा पुर्याउन वृद्धवृद्धा बालबालिका तथा सुत्केरीलाई निकाल्न पशुचौपाया सार्न र आवश्यक कागजात तथा औषधि सुरक्षित गर्न केही अतिरिक्त समयले ठूलो फरक पार्न सक्छ । त्यसैले लामुसोतीको बाढीले पूर्वसूचना प्रणालीको पहुँच मात्रै नभई सूचना कति समयअघि पुग्छ कति विश्वसनीय हुन्छ र स्थानीय तहसम्म कसरी प्रभावकारी रूपमा सम्प्रेषण गरिन्छ भन्ने विषयमा समेत गम्भीर बहस आवश्यक बनाएको छ । विपत्तिपछि स्थानीय सरकार तथा जनप्रतिनिधिको भूमिका महत्वपूर्ण हुने भए पनि श्रीकृष्णले घटनापछि वडाध्यक्ष वा अन्य जनप्रतिनिधि कोही पनि नआएको गुनासो गरेका छन् । विपद्को समयमा पीडितलाई राहत सामग्रीसँगै आफ्नो दुःख सुनिदिने र आवश्यक प्रक्रिया तथा सहयोगबारे जानकारी दिने राज्यको उपस्थितिसमेत आवश्यक हुन्छ । नागरिकता पुरिएको अवस्थामा पुनःप्राप्तिको प्रक्रिया कसरी अघि बढाउने लालपुर्जा पुरिएको अवस्थामा प्रमाण कसरी जुटाउने पूर्ण रूपमा क्षतिग्रस्त घरको प्रमाण कसरी बनाउने पुरिएका पशुचौपायाको क्षतिपूर्ति कसरी लिने र खेतीयोग्य जमिनमा बालुवा भरिएपछि किसानले आगामी वर्ष खेती कसरी गर्ने भन्ने प्रश्न अहिले लामुसोतीका परिवारसामु छन् । यी समस्याको समाधान राहतको बोरा वितरणबाट मात्रै सम्भव हुँदैन । लामुसोतीका बाढीपीडित परिवारलाई अहिले खाद्यान्न खानेपानी लत्ताकपडा औषधि तथा अस्थायी बासको आवश्यकता छ तर प्रारम्भिक राहत सकिएपछि दीर्घकालीन पुनःस्थापनाको चुनौती सुरु हुनेछ ।
२८ परिवारलाई सुरक्षित स्थानमा सार्नुपर्ने भए कहाँ सार्ने नयाँ ठाउँमा जग्गा कसरी उपलब्ध गराउने घर कसरी बनाउने वृद्धवृद्धा महिला बालबालिका तथा सुत्केरीका लागि विशेष सुरक्षा कसरी सुनिश्चित गर्ने कागजात गुमाएका नागरिकको नागरिकता र जग्गासम्बन्धी प्रमाण कसरी पुनःस्थापित गर्ने तथा किसानले गुमाएको अन्न र पशुचौपायाको क्षतिपूर्ति कसरी उपलब्ध गराउने भन्ने प्रश्न तत्काल सम्बोधन गर्नुपर्ने देखिएको छ । यदि पुरानो बस्ती भविष्यमा जोखिमयुक्त देखिएमा वैज्ञानिक अध्ययन गरेर सुरक्षित स्थानमा दीर्घकालीन पुनःस्थापना गर्नुपर्ने आवश्यकता पनि देखिएको छ । बाढीबाट ज्यान जोगाएका लामुसोतीका स्थानीय अहिले घर नभएको अवस्थामा जीवन पुनःनिर्माणको चुनौती सामना गरिरहेका छन् । राजेन्द्र नेपालका लागि परिवार सुरक्षित हुनु ठूलो राहत भए पनि खाना पकाउने चुलोदेखि बस्ने घरसम्म गुमेको छ । लालप्रसाद नेपालका लागि आफ्नो घरको अन्तिम चिनोसमेत हिलोभित्र खोज्नुपर्ने अवस्था आएको छ । लोकनाथ नेपालले भूकम्पपछि दुःख गरेर बनाएको करिब २७ लाख रुपैयाँको घर र जीवनभर जोडेको सम्पत्ति गुमाएका छन् भने श्रीकृष्ण नेपाल वृद्ध आमा र सुत्केरीसहित सात सदस्यीय परिवारका लागि सुरक्षित आश्रय खोजिरहेका छन् । लामुसोतीका २८ परिवारले अहिले केवल तत्कालीन राहत र सहानुभूति होइन योजनाबद्ध पुनःस्थापना र दीर्घकालीन सहयोग खोजिरहेका छन् । पहिलो चरणमा सुरक्षित अस्थायी बास त्यसपछि खाद्यान्न खानेपानी स्वास्थ्य सेवा कपडा तथा दैनिक आवश्यक सामग्री पशुचौपायाको क्षतिको मूल्यांकन बालबालिकाको शिक्षा निरन्तरता र महिला सुत्केरी वृद्धवृद्धा तथा अशक्तका लागि विशेष सुरक्षा आवश्यक छ । त्यसपछि मात्रै घर पुनःनिर्माण जग्गा तथा खेतीयोग्य जमिनको व्यवस्थापन कागजात पुनःप्राप्ति र दीर्घकालीन पुनःस्थापनाको काम अघि बढाउनुपर्ने देखिन्छ । लामुसोतीको बाढीले केही मिनेटमै २८ परिवारको घर र सम्पत्ति पुरे पनि उनीहरूको पुनःस्थापनाको जिम्मेवारी अब राज्य र सम्बन्धित निकायसामु लामो समयसम्म रहने चुनौती बनेको छ ।