बाढीपछि ४६ सयभन्दा बढी बेपत्ता खोज्दै प्रहरीलाई शव पहिचानदेखि खाली घरको सुरक्षासम्म चुनौती

भोटेकोशी र त्रिशूली नदीमा आएको विनाशकारी बाढीको पानी घटे पनि त्यसले निम्त्याएको मानवीय संकट र सुरक्षा चुनौती भने अझै समाप्त भएको छैन । उद्धार तथा खोजी अभियानसँगै नेपाल प्रहरी अहिले पहिचान हुन नसकेका शव तथा मानव अङ्गको व्यवस्थापन, हजारौँ बेपत्ता नागरिकको खोजी, विस्थापित परिवारका खाली घर तथा संरचनाको सुरक्षा र विपद्को नाममा हुनसक्ने अपराध तथा गलत सूचनाको नियन्त्रणमा समेत केन्द्रित भएको छ । नेपाल प्रहरीका केन्द्रीय प्रहरी प्रवक्ता प्रहरी नायव महानिरीक्षक (डीआईजी) अविनारायण काफ्लेका अनुसार बाढीपछि एक हजारभन्दा बढी शव फेला परिसकेका छन् भने विभिन्न स्थानबाट सयौँ मानव अङ्गसमेत संकलन गरिएको छ । धेरै शव अत्यन्त क्षतविक्षत अवस्थामा रहेकाले आफन्तले प्रत्यक्ष रूपमा पहिचान गर्न नसक्ने अवस्था बनेको छ ।

डीआईजी काफ्लेका अनुसार बाढीको सूचना प्राप्त हुनासाथ नेपाल प्रहरीले स्थानीय प्रहरी युनिटमार्फत उद्धार तथा खोजी अभियान सुरु गरेको थियो । रसुवाको टिमुरे, स्याफ्रुबेँसी, मैलुङ र हाकु हुँदै नुवाकोटको देवीघाटसम्म बाढीको व्यापक प्रभाव परेको थियो । बाढीको प्रभावका कारण कतिपय प्रहरी युनिटसमेत सम्पर्कविहीन भएका थिए । सञ्चार सम्पर्क विच्छेद भएपछि नेपाल प्रहरीको सञ्चार निर्देशनालयबाट विशेष टोली परिचालन गरी प्रभावित क्षेत्रमा सञ्चार सेवा पुनःस्थापना गरिएको थियो । सुरुवाती चरणमा दर्जनौँ प्रहरी कर्मचारीसमेत सम्पर्कविहीन भएका थिए भने केहीको शव फेला परिसकेको र अझै २५ जना प्रहरी कर्मचारीको खोजी भइरहेको प्रहरीले जनाएको छ ।

बाढीपछि नागरिकको खोजी तथा उद्धारलाई प्रभावकारी बनाउन प्रहरी प्रधान कार्यालयमा आकस्मिक बैठक बसेर विभिन्न टोली परिचालन गरिएको थियो । त्यसपछि डीआईजीको नेतृत्वमा विपद् उद्धार, सूचना, समन्वय तथा व्यवस्थापन केन्द्र सञ्चालनमा ल्याइएको छ । उक्त केन्द्रमा करिब ५० जना प्रहरी कर्मचारी सिफ्टअनुसार कार्यरत छन् । बेपत्ता व्यक्ति, शव व्यवस्थापन, उद्धार, खोजी, समन्वय, परिचालन तथा सामाजिक सञ्जाल अनुगमनका लागि छुट्टाछुट्टै डेस्क बनाएर काम भइरहेको प्रहरीले जनाएको छ ।

प्रहरीका अनुसार बाढीपछि ४ हजार ६ सयभन्दा बढी नागरिक हराएको विवरण संकलन भएको छ । बेपत्ता नागरिकको खोजीका लागि नेपाली सेना, नेपाल प्रहरी तथा अन्य सुरक्षा निकायबीच समन्वय गरिएको छ । हेलिकप्टरमार्फत उद्धार तथा खोजी कार्य सञ्चालन भइरहेको छ भने प्रहरीले आफ्नातर्फबाट सञ्चार टोली, ड्रोन, तालिमप्राप्त कुकुर, मेडिकल टोली तथा सडक व्यवस्थापनका लागि छुट्टाछुट्टै जनशक्ति परिचालन गरेको छ । प्रभावित क्षेत्रमा भौगोलिक अवस्था कठिन रहेकाले कतिपय स्थानमा पैदल तथा वैकल्पिक मार्ग प्रयोग गरेर समेत खोजी तथा उद्धार अघि बढाइएको छ ।

बाढीले बगाएर ल्याएका शवमध्ये धेरै क्षतविक्षत अवस्थामा रहेका कारण तिनको पहिचान अहिले प्रहरीका लागि सबैभन्दा कठिन काम बनेको छ । कतिपय अवस्थामा पूरा शरीर नभई हात, खुट्टा, टाउको वा शरीरको अन्य भाग मात्रै फेला परेको प्रहरीले जनाएको छ । यस्ता मानव अङ्गलाई समेत कानुनी प्रक्रिया पूरा गरेर सुरक्षित रूपमा संकलन गरिएको छ । शव वा मानव अङ्ग फेला पर्नेबित्तिकै घटनास्थलको प्रकृति मुचुल्का, शव जाँच मुचुल्का, फोटो तथा भिडियो अभिलेख र आवश्यक प्रमाण संकलन गर्ने व्यवस्था गरिएको छ । प्रत्येक शव तथा मानव अङ्गलाई छुट्टाछुट्टै नम्बर र ट्याग दिएर अभिलेख राखिएको प्रहरीले जनाएको छ ।

शव तथा मानव अङ्गको पहिचानका लागि फरेन्सिक चिकित्सक र अनुसन्धान अधिकृतको समन्वयमा डीएनए नमुना संकलन तथा प्रोफाइलिङको काम भइरहेको छ । बाढी प्रभावित विभिन्न जिल्लाका अस्पतालमा फरेन्सिक चिकित्सक परिचालन गरिएको छ । रसुवा, नुवाकोट, धादिङ, गोरखा, तनहुँ, चितवन, नवलपरासी र पोखरालगायतका क्षेत्रमा फरेन्सिक विशेषज्ञ परिचालन गरेर शव पहिचानको प्रक्रिया अघि बढाइएको प्रहरीले जनाएको छ ।

पहिचान हुन नसकेका शव तथा मानव अङ्गको सनाखतका लागि प्रहरीले नजिकका आफन्तबाट डीएनए नमुना संकलन गरिरहेको छ । आमा–बुवा वा छोराछोरीमध्ये एक जनाले नेपाल प्रहरी अस्पतालमा पुगेर रगतको नमुना दिन सक्ने व्यवस्था गरिएको छ । आफन्तबाट संकलित डीएनए प्रोफाइललाई शव वा मानव अङ्गबाट प्राप्त डीएनएसँग मिलाएर पहिचान गर्ने प्रक्रिया अघि बढाइएको प्रहरीले जनाएको छ । डीएनए मिलान भएपछि आवश्यक कानुनी प्रक्रिया पूरा गरेर शव सम्बन्धित परिवारलाई हस्तान्तरण गरिनेछ र परिवारले आफ्नो धर्म, परम्परा तथा संस्कारअनुसार अन्तिम संस्कार गर्न सक्नेछन् ।

विदेशमा रहेका आफन्तका लागि समेत डीएनए प्रोफाइलिङमा समन्वय गर्ने व्यवस्था गरिएको प्रहरीले जनाएको छ । विदेशमा रहेका आफन्तले सम्बन्धित देशबाटै डीएनए परीक्षण गराएर आवश्यक विवरण तथा विपद् पीडित पहिचान अर्थात् डीभीआई फाराममार्फत नेपाल प्रहरीसँग समन्वय गर्न सक्नेछन् । यसले विदेशमा रहेका परिवारका सदस्यलाई नेपालमा फेला परेका पहिचान हुन नसकेका शवसँग आफ्ना आफन्तको डीएनए मिलान गर्न सहज हुने अपेक्षा गरिएको छ ।

बाढीपछि ठूलो संख्यामा शव फेला परेकाले अस्पताल तथा शवगृहको क्षमताभन्दा बढी शव व्यवस्थापन गर्नुपर्ने अवस्था आएको प्रहरीले जनाएको छ । चितवन, नवलपरासी, कपिलवस्तु, पोखरालगायतका स्थानमा समेत शव व्यवस्थापन गर्नुपर्ने अवस्था आएको थियो । लामो समयसम्म शव राख्दा कुहिने तथा स्वास्थ्य र वातावरणीय जोखिम बढ्न सक्ने भएकाले अन्तर्राष्ट्रिय अभ्यास, अन्तर्राष्ट्रिय रेडक्रस समिति अर्थात् आईसीआरसीका मापदण्ड तथा प्रचलित कानुनलाई आधार बनाएर शवको सुरक्षित र सम्मानजनक व्यवस्थापन गरिएको प्रहरीको भनाइ छ ।

कतिपय स्थानमा पहिचान हुन नसकेका शवलाई सुरक्षित रूपमा जमिनमुनि व्यवस्थापन गरिएको छ । त्यस क्रममा शवको ट्यागिङ र नम्बरिङसँगै साइट प्लान तथा जीपीएस विवरणसमेत सुरक्षित राखिएको छ । भविष्यमा परिवारले शवको दाबी गरेमा कुन शव कहाँ व्यवस्थापन गरिएको हो भन्ने पहिचान गर्न सकियोस् भन्ने उद्देश्यले सबै विवरण अभिलेख गरिएको प्रहरीले जनाएको छ । यसले तत्काल शव व्यवस्थापन गर्नुपर्ने बाध्यताका बीच भविष्यमा वैज्ञानिक पहिचान र धार्मिक संस्कारका लागि आवश्यक प्रक्रिया अघि बढाउन सहज बनाउनेछ ।

नेपालमा डीएनए परीक्षणका लागि मुख्य रूपमा नेपाल प्रहरी केन्द्रीय प्रहरी विधि विज्ञान प्रयोगशाला र राष्ट्रिय विधि विज्ञान प्रयोगशाला खुमलटारमा काम भइरहेको छ । ठूलो संख्यामा शव तथा मानव अङ्गको डीएनए प्रोफाइलिङ गर्नुपर्ने भएपछि दुवै प्रयोगशालामा कामको चाप बढेको प्रहरीले जनाएको छ । यसलाई सहज बनाउन हेटौँडास्थित बागमती प्रदेश प्रहरी कार्यालयमा समेत फरेन्सिक संरचना स्थापना गर्ने तयारी भइरहेको छ । आवश्यक उपकरण ल्याइसकिएको र सेटअप तथा स्रोत व्यवस्थापनको काम अघि बढाइएको डीआईजी काफ्लेले जानकारी दिएका छन् ।

शव पहिचानको कामलाई थप प्रभावकारी बनाउन नेपालमा उपलब्ध फरेन्सिक विशेषज्ञसँगै आवश्यकताअनुसार अन्तर्राष्ट्रिय विशेषज्ञको सहयोगसमेत लिन सकिने गरी तयारी भइरहेको प्रहरीले जनाएको छ । ठूलो संख्यामा मानिस बेपत्ता भएको र धेरै शव पहिचान गर्नुपर्ने अवस्थाले फरेन्सिक विज्ञान तथा डीएनए परीक्षणलाई विपद्पछिको उद्धार प्रक्रियाको महत्वपूर्ण हिस्सा बनाएको छ ।

बाढीले सडक तथा पुलमा ठूलो क्षति पुर्याएपछि शव तथा घाइतेको व्यवस्थापनमा समेत चुनौती थपिएको छ । प्रहरीका अनुसार दर्जनौँ पुल बगेका छन् भने करिब ५० किलोमिटर सडक क्षतिग्रस्त भएको प्रारम्भिक विवरण छ । कतिपय क्षेत्रमा सडक सम्पर्क पूर्ण रूपमा विच्छेद भएकाले शवलाई हेलिकप्टर तथा वैकल्पिक मार्गमार्फत काठमाडौंलगायतका स्थानमा ल्याएर व्यवस्थापन गर्नुपरेको छ ।

उद्धार र शव व्यवस्थापनसँगै बाढीपछि खाली भएका घर तथा संरचनाको सुरक्षा पनि प्रहरीको प्राथमिकतामा परेको छ । बाढीका कारण ठूलो संख्यामा नागरिक विस्थापित भएपछि उनीहरूका घर खाली भएका छन् । यस्ता घरमा चोरी, लुटपाट तथा अन्य आपराधिक गतिविधि हुन सक्ने जोखिमलाई ध्यानमा राख्दै प्रहरीले स्थानीय तह र जनप्रतिनिधिसँग समन्वय गरेर सुरक्षा निगरानी बढाएको जनाएको छ । खाली घरको निरीक्षण तथा सुरक्षा अवस्थाबारे जानकारी संकलन गर्ने कामसमेत सुरु गरिएको छ ।

प्रहरीका अनुसार विपद्को मौका छोपेर चोरी तथा लुटपाट गर्ने प्रयासमा संलग्न व्यक्तिमाथि कारबाहीसमेत भइरहेको छ । बाढीले बगाएर ल्याएका शवबाट सुन लुटेको आरोपमा पक्राउ, बैंक चोरीमा संलग्न व्यक्तिको नियन्त्रण तथा राहतका नाममा ठगी गर्ने प्रयासमा संलग्न व्यक्तिमाथि कारबाही गरिएको प्रहरीले जनाएको छ । विपद्को अवस्थामा मानवीय संकटको फाइदा उठाएर आपराधिक गतिविधि गर्नेहरूमाथि निगरानी बढाइएको प्रहरीको भनाइ छ ।

बाढी प्रभावित क्षेत्रमा राहत वितरणलाई व्यवस्थित बनाउन प्रहरीले सरकारको ‘एकद्वार प्रणाली’ कार्यान्वयनमा समेत सहयोग गरिरहेको छ । प्रमुख जिल्ला अधिकारीको नेतृत्वमा रहेको जिल्ला सुरक्षा समिति, स्थानीय तह तथा जनप्रतिनिधिसँग समन्वय गरी वास्तविक पीडितको पहिचान र उनीहरूसम्म राहत पुर्याउने काम भइरहेको प्रहरीले जनाएको छ । केन्द्रीय रूपमा संकलन गरिएको राहत सामग्री नेपाल विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरणमार्फत सम्बन्धित जिल्ला प्रशासन कार्यालयमा पठाउने व्यवस्था गरिएको छ ।

विपद्को समयमा सामाजिक सञ्जालमार्फत फैलिन सक्ने अफवाह, गलत सूचना, भ्रामक समाचार तथा डीपफेक सामग्री नियन्त्रण गर्नु पनि प्रहरीका लागि अर्को चुनौती बनेको छ । बाढी प्रभावित क्षेत्रको वास्तविक अवस्था तथा उद्धार र राहतसँग सम्बन्धित विषयमा अपुष्ट सूचना फैलाउँदा सर्वसाधारणमा भ्रम सिर्जना हुनुका साथै उद्धार तथा राहत कार्यमै असर पर्न सक्ने भएकाले प्रहरीले सामाजिक सञ्जालको निगरानी बढाएको जनाएको छ । विपद्को नाममा गलत सूचना फैलाउने वा राहत तथा उद्धारमा अवरोध पुर्याउने गतिविधिमा संलग्नमाथि कानुनअनुसार कारबाही गरिने प्रहरीले चेतावनी दिएको छ ।

बाढीपछि स्वास्थ्य सुरक्षाको जोखिमसमेत बढेको छ । दूषित पानी, हिलो तथा बाढीले बगाएर ल्याएका सामग्रीका कारण संक्रमणको जोखिम बढ्न सक्ने भएकाले प्रभावित क्षेत्रमा स्वच्छता र सुरक्षित खानेपानीमा ध्यान दिनुपर्ने अवस्था छ । प्रहरी तथा सम्बन्धित निकायले सर्वसाधारणलाई पानी उमालेर मात्र पिउन तथा व्यक्तिगत सरसफाइमा ध्यान दिन आग्रह गरेका छन् ।

बाढीले प्रहरीकै जनशक्तिमा समेत ठूलो असर पारेको छ । कतिपय प्रहरी युनिट सम्पर्कविहीन हुनुका साथै केही प्रहरी कर्मचारीको ज्यान गएको र अझै २५ जना प्रहरी कर्मचारीको खोजी भइरहेको प्रहरीले जनाएको छ । आफ्नै जनशक्ति प्रभावित हुँदाहुँदै पनि नेपाल प्रहरीले नागरिकको खोजी तथा उद्धार, शव व्यवस्थापन, सुरक्षा, सञ्चार पुनःस्थापना, राहत समन्वय तथा अपराध नियन्त्रणलाई एकसाथ अघि बढाइरहेको छ ।

बाढीको तत्कालीन संकटसँगै अब प्रभावित परिवारलाई आफ्ना बेपत्ता आफन्तको अवस्था पत्ता लगाउने र पहिचान हुन नसकेका शवको वैज्ञानिक सनाखत गर्ने चुनौती थपिएको छ । हजारौँ नागरिक अझै बेपत्ता रहेको अवस्थामा डीएनए परीक्षण तथा फरेन्सिक पहिचानको प्रक्रिया लामो र संवेदनशील हुने देखिएको छ । त्यससँगै विस्थापित परिवारका खाली घरको सुरक्षा, राहतको प्रभावकारी वितरण, गलत सूचना नियन्त्रण र विपद्को नाममा हुनसक्ने आपराधिक गतिविधि रोक्नु प्रहरीका लागि दीर्घकालीन जिम्मेवारी बनेको छ ।

नेपाल प्रहरीका अनुसार उपलब्ध स्रोतसाधनको अधिकतम प्रयोग गर्दै खोजी, उद्धार तथा सुरक्षा व्यवस्थापनको काम निरन्तर भइरहेको छ । प्रभावित क्षेत्रमा जोखिम अझै पूर्ण रूपमा हटिनसकेको र कतिपय स्थानमा पहिरो तथा थप बाढीको सम्भावना कायमै रहेकाले सुरक्षा निकायले उच्च सतर्कता अपनाएको छ । बाढीले सिर्जना गरेको संकट अब केवल उद्धारको विषयमा सीमित नरही बेपत्ता नागरिकको खोजी, शव तथा मानव अङ्गको वैज्ञानिक पहिचान, परिवारलाई शव हस्तान्तरण, विस्थापितको सुरक्षा, अपराध नियन्त्रण र सही सूचना प्रवाहसँग जोडिएको बहुआयामिक चुनौती बनेको छ ।