बाढीमा पहिचान हुन नसकेका शव अस्थायी रूपमा गाडियो, गाड्नुअघि डीएनए नमुना संकलन

बाढीमा परी मृत्यु भएका तर पहिचान हुन नसकेका तथा लामो समय पानीमा रहेका कारण सडेगलेका शवलाई नेपाल सरकारले अस्थायी रूपमा गाडेर व्यवस्थापन गरेको छ । परिवारले पछि मृतकको विवरण मिलान गरी पहिचान गर्न सकून् भन्ने उद्देश्यले शव गाड्नुअघि स्वास्थ्य टोलीले प्रत्येक मृतकको डीएनए नमुना संकलन गरी सुरक्षित राखेको परराष्ट्र मन्त्रालयले जनाएको छ ।

परराष्ट्र मन्त्रालयका प्रवक्ता लोकबहादुर पौडेल क्षेत्रीले मंगलबार आयोजित पत्रकार सम्मेलनमा बाढी प्रभावित क्षेत्रबाट निकालिएका पहिचान हुन नसकेका शवको डीएनए नमुना सुरक्षित राखिएको जानकारी दिए । उनले आवश्यक परेको अवस्थामा परिवारको पहिचान तथा धार्मिक संस्कारका लागि अस्थायी रूपमा गाडिएका शव उत्खनन गर्न अनुमति दिइने बताए ।

उनका अनुसार लामो समयसम्म पानीमा रहेका कारण शव सडेगलेको अवस्थामा पुगेका तथा तत्काल पहिचान गर्न नसकिने शवलाई स्वास्थ्यसम्बन्धी मापदण्ड तथा सरकारले तय गरेका निर्देशिकाअनुसार व्यवस्थापन गरिएको हो । शव गाड्नुअघि प्रत्येक मृतकको डीएनए नमुना लिइएकाले भविष्यमा परिवारका सदस्यको नमुनासँग मिलान गरी पहिचान गर्न सकिने व्यवस्था गरिएको मन्त्रालयले जनाएको छ ।

प्रवक्ता पौडेल क्षेत्रीले शव व्यवस्थापनका क्रममा सरकारले तय गरेका मापदण्ड तथा निर्देशिकाको पूर्ण रूपमा पालना गरिएको बताए । उनका अनुसार शवलाई तत्काल सुरक्षित रूपमा व्यवस्थापन गर्नुपर्ने अवस्था रहे पनि भविष्यमा पहिचान तथा धार्मिक संस्कारका लागि आवश्यक प्रक्रिया पूरा गर्न सकिने गरी प्रमाण सुरक्षित राखिएको छ ।

परराष्ट्र मन्त्रालयका अनुसार हालसम्म प्रभावित क्षेत्रबाट ९०३ वटा शव निकालिएको छ । यस्तै करिब ४ हजार २०० जना अझै बेपत्ता रहेको मन्त्रालयले जनाएको छ । उद्धार गरिएकामध्ये ३२३ जना विदेशी नागरिकसहित १० हजारभन्दा बढी व्यक्ति रहेका छन् । उपलब्ध तथ्यांकअनुसार ३८ देशका करिब ५९० जना विदेशी नागरिक अझै सम्पर्कविहीन अवस्थामा रहेको मन्त्रालयले जनाएको छ ।

बाढी तथा त्यसपछिका घटनामा ठूलो संख्यामा मानिसको मृत्यु तथा बेपत्ता भएपछि शवको पहिचान र व्यवस्थापन सरकारका लागि प्रमुख चुनौती बनेको छ । विशेषगरी नदी तथा खोलामा लामो समयसम्म रहेका शवको अवस्था बिग्रिँदा दृश्य पहिचानबाट मृतकको सनाखत गर्न कठिन हुने भएकाले डीएनए परीक्षणलाई महत्वपूर्ण आधारका रूपमा अघि बढाइएको हो ।

शव पहिचान तथा व्यवस्थापनका लागि नेपालले अन्तर्राष्ट्रिय सहयोगसमेत परिचालन गरेको छ । भारतबाट डीएनए विश्लेषणमा विशेषज्ञता हासिल गरेको १८ सदस्यीय फोरेन्सिक टोली अगस्ट २९ देखि नेपाल आएर काम गरिरहेको परराष्ट्र मन्त्रालयले जनाएको छ । उक्त टोलीले प्रभावित क्षेत्रबाट संकलन गरिएका नमुना तथा शव पहिचानको प्रक्रियामा आवश्यक प्राविधिक सहयोग गरिरहेको छ ।

त्यस्तै सिङ्गापुरबाट विपद् पीडित पहिचान अर्थात् डीभीआई टोली परिचालन गर्ने विषयमा समेत समन्वय भइरहेको मन्त्रालयले जनाएको छ । ठूलो संख्यामा मानिसको मृत्यु तथा बेपत्ता भएको अवस्थामा अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा प्रयोग हुने विपद् पीडित पहिचान प्रणालीमार्फत शवको वैज्ञानिक विवरण संकलन तथा पहिचान प्रक्रियालाई व्यवस्थित बनाउन खोजिएको हो ।

शव व्यवस्थापनका लागि नेपालले एयर–टाइट ब्यागसमेत प्राप्त गरेको छ । शव सुरक्षित रूपमा राख्न तथा पहिचान प्रक्रियासम्म व्यवस्थित गर्न आवश्यक थप सामग्रीसमेत आउने क्रममा रहेको प्रवक्ता पौडेल क्षेत्रीले जानकारी दिए ।

सरकारले बेपत्ता व्यक्तिको खोजी, उद्धार, राहत तथा पुनर्स्थापनालाई प्राथमिकतामा राख्दै उपलब्ध सम्पूर्ण स्रोतसाधन परिचालन गरेको जनाएको छ । प्रभावित क्षेत्रमा खोजी तथा उद्धारको काम निरन्तर भइरहेको र थप शव तथा बेपत्ता व्यक्तिको विवरण प्राप्त हुँदै जाने मन्त्रालयको भनाइ छ ।

उद्धार तथा राहतका लागि भारतबाट आएको विशेष प्राविधिक टोलीलाई मैलुङ, चिलिमे र स्याफ्रुबेँसी क्षेत्रमा परिचालन गरिएको छ । चीनबाट आएको टोलीलाई माथिल्लो त्रिशूली–३ ‘ए’ को लुकु क्षेत्रमा परिचालन गरिएको छ भने दक्षिण कोरियाबाट आएको टोलीसमेत प्रभावित क्षेत्रमा खटिएको मन्त्रालयले जनाएको छ ।

विभिन्न देशबाट प्राप्त प्राविधिक सहयोगले खोजी तथा उद्धारसँगै शव व्यवस्थापन र पहिचानको कामलाई थप प्रभावकारी बनाउन सहयोग पुग्ने सरकारको अपेक्षा छ । विपद्को ठूलो भौगोलिक क्षेत्रमा फैलिएको प्रभावका कारण नेपाली सुरक्षा निकाय तथा स्थानीय स्रोतसाधनसँगै अन्तर्राष्ट्रिय प्राविधिक जनशक्तिसमेत परिचालन गरिएको हो ।

प्रवक्ता पौडेल क्षेत्रीले विपद्सम्बन्धी सूचनामा आधिकारिक तथा प्रमाणीकृत तथ्यांकलाई मात्र आधार बनाउन सञ्चारमाध्यम तथा सर्वसाधारणलाई आग्रह गरेका छन् । खोजी तथा उद्धार कार्य जारी रहेकाले मृतक, बेपत्ता तथा उद्धार गरिएका व्यक्तिको संख्या परिवर्तन हुनसक्ने भन्दै उनले अपुष्ट विवरण सार्वजनिक नगर्न आग्रह गरे ।

उनका अनुसार उद्धार तथा खोजी कार्य अघि बढ्दै जाँदा प्राप्त हुने थप प्रमाणीकृत तथ्यांक मन्त्रालयको आधिकारिक वेबसाइटमार्फत सार्वजनिक गरिनेछ । विपद्का विषयमा विभिन्न माध्यमबाट फरक–फरक तथ्यांक सार्वजनिक भइरहेका बेला सरकारले आधिकारिक विवरणलाई मात्र आधार बनाउन आग्रह गरेको हो ।

सरकारले प्रभावित क्षेत्रमा राहत तथा मानवीय सहायता पनि निरन्तर जारी राखेको जनाएको छ । भारत, चीन, संयुक्त अरब इमिरेट्सलगायत विभिन्न देशबाट टेन्ट, कम्बल, स्लिपिङ ब्याग, खाद्यान्न, औषधि, जेनेरेटर, फ्रिजर, सोलार बत्ती तथा डीएनए परीक्षण किटलगायत सामग्री प्राप्त भएको मन्त्रालयले जनाएको छ ।

बाढी प्रभावित क्षेत्रमा तत्काल राहत तथा उद्धारसँगै मृतकको शव व्यवस्थापन, बेपत्ता व्यक्तिको खोजी तथा पहिचानको कामलाई पनि समानान्तर रूपमा अघि बढाइएको छ । ठूलो संख्यामा शव भेटिएको अवस्थामा पहिचान नगरी अन्त्येष्टि गर्दा भविष्यमा परिवारलाई कठिनाइ हुनसक्ने भएकाले डीएनए नमुना संकलन गरेर सुरक्षित राख्ने प्रक्रिया अघि बढाइएको हो ।

मन्त्रालयका अनुसार परिवारका सदस्यले पछि आफ्नो आफन्तको पहिचान गर्न चाहेमा संकलित डीएनए नमुनालाई आधार बनाएर वैज्ञानिक परीक्षण गर्न सकिनेछ । आवश्यक परेमा अस्थायी रूपमा गाडिएका शव उत्खनन गरी थप परीक्षण तथा धार्मिक संस्कारको प्रक्रिया अघि बढाउनसमेत अनुमति दिइनेछ ।

यस्तै पुनर्स्थापना तथा पुनर्निर्माणका लागि क्षति र आवश्यकताको प्रारम्भिक मूल्यांकनसमेत भइरहेको मन्त्रालयले जनाएको छ । सडक, पुल, जलविद्युत्, बस्ती तथा अन्य भौतिक संरचनामा पुगेको क्षतिको विवरण संकलनसँगै प्रभावित नागरिकको आवश्यकता पहिचान गर्ने काम भइरहेको छ ।

प्रवक्ता पौडेल क्षेत्रीका अनुसार प्रारम्भिक मूल्यांकनपछि विस्तृत विपद्पश्चात्को आवश्यकता मूल्यांकन गर्ने तयारीसमेत भइरहेको छ । यसबाट पुनर्स्थापना तथा पुनर्निर्माणका लागि आवश्यक स्रोतसाधनको पहिचान गरी आगामी योजना तयार गर्न सहयोग पुग्ने सरकारको अपेक्षा छ ।

बाढीबाट भएको ठूलो मानवीय क्षतिका बीच शवको वैज्ञानिक पहिचान, बेपत्ता व्यक्तिको खोजी तथा परिवारसँग पुनर्मिलनको प्रक्रिया अबको महत्वपूर्ण चुनौती बनेको छ । डीएनए नमुना संकलन, फोरेन्सिक विशेषज्ञको परिचालन तथा अन्तर्राष्ट्रिय डीभीआई टोलीसँगको समन्वयले पहिचान हुन नसकेका शवको सनाखतमा सहयोग पुग्ने अपेक्षा गरिएको छ ।