फोरेन्सिक मेडिसिनमा राज्यको बेवास्ता : विशेषज्ञ जनशक्ति हुँदाहुँदै पूर्वाधार र कार्यान्वयन कमजोर

नेपालमा प्राकृतिक विपत्ति, शंकास्पद मृत्यु, अपराध तथा यौन हिंसाका घटनामा वैज्ञानिक प्रमाण संकलन, शव पहिचान र मृत्युको वास्तविक कारण निर्धारण गर्न फोरेन्सिक मेडिसिन अर्थात् कानुनी चिकित्साको भूमिका अत्यन्त महत्वपूर्ण भए पनि यो क्षेत्र अझै राज्यको पर्याप्त प्राथमिकतामा पर्न नसकेको विज्ञहरूले बताएका छन् । पछिल्लो समय भोटेकोशी तथा आसपासका क्षेत्रमा आएको विनाशकारी बाढीपछि ठूलो संख्यामा मानिसको मृत्यु र शव पहिचानको चुनौती देखिएसँगै नेपालमा फोरेन्सिक मेडिसिनको अवस्था तथा यसको प्रभावकारी उपयोगबारे पुनः बहस सुरु भएको छ । फोरेन्सिक मेडिसिनले मृत्युको कारण पत्ता लगाउनेदेखि शंकास्पद मृत्युको अनुसन्धान, यौन हिंसाका पीडितको परीक्षण, शव पहिचान तथा अदालतमा प्रस्तुत गरिने वैज्ञानिक प्रमाण तयार पार्नेसम्म महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ । तर नेपालमा आवश्यक विशेषज्ञ जनशक्ति हुँदाहुँदै पनि उनीहरूको प्रभावकारी परिचालन, आधुनिक प्रविधि, प्रयोगशाला, अस्पतालको पूर्वाधार तथा सेवा विस्तारमा कमजोरी रहेको फोरेन्सिक मेडिसिन विज्ञ प्राडा हरिहर वस्तीले बताएका छन् ।

उनका अनुसार नेपालका मेडिकल कलेजहरूमा फोरेन्सिक मेडिसिनका ५० भन्दा बढी विशेषज्ञ भए पनि राज्यले उनीहरूको विशेषज्ञता आवश्यकताअनुसार उपयोग गर्न सकेको छैन । विशेषज्ञलाई प्रशासनिक जिम्मेवारीमा राख्ने तथा विशेषज्ञ उपलब्ध हुँदाहुँदै सामान्य मेडिकल अफिसरबाट मेडिको–लिगल परीक्षण र पोस्टमार्टम गराउने अभ्यासले फोरेन्सिक सेवाको गुणस्तर र न्यायिक प्रक्रियामा समेत असर पार्न सक्ने उनको भनाइ छ । वस्तीका अनुसार कानुनी व्यवस्थामा सुधार भए पनि त्यसको व्यवहारिक कार्यान्वयन अझै कमजोर छ । विशेषज्ञ उपलब्ध भएको अवस्थामा विशेषज्ञबाटै पोस्टमार्टम तथा अन्य संवेदनशील परीक्षण गराउनुपर्ने र विशेषज्ञ उपलब्ध नभएको अवस्थामा विशेष तालिम प्राप्त चिकित्सकबाट सेवा लिनुपर्ने व्यवस्था प्रभावकारी रूपमा लागू गर्नुपर्ने उनको जोड छ ।

फोरेन्सिक मेडिसिन विशेषज्ञलाई उनीहरूको विशेषज्ञता प्रयोग हुने स्थानमा परिचालन गर्नुको सट्टा प्रशासनिक जिम्मेवारीमा खटाउने प्रवृत्तिले विपद् तथा ठूलो संख्यामा मृत्यु भएका घटनामा विशेषज्ञ जनशक्तिको तत्काल उपयोग गर्न कठिन हुने गरेको उनले बताए । ठूलो विपद्का बेला शव परीक्षण मात्र नभई शवको वैज्ञानिक दस्तावेजीकरण, पहिचान, नमुना संकलन, प्रमाण संरक्षण र सम्बन्धित निकायसँग समन्वयका लागि विशेषज्ञको प्रत्यक्ष सहभागिता आवश्यक हुन्छ । नेपालमा भने यस्तो प्रणाली अझै पर्याप्त रूपमा विकास हुन सकेको छैन । राज्यको कमजोर प्राथमिकता र रोजगारीका सीमित अवसरका कारण पछिल्ला वर्षमा फोरेन्सिक मेडिसिन अध्ययन गर्ने विद्यार्थीको आकर्षणसमेत घट्दै गएको वस्तीको भनाइ छ । यस क्षेत्रमा पर्याप्त पद सिर्जना नहुनु, अस्पतालमा शव परीक्षणका लागि आवश्यक संरचना नहुनु, आधुनिक उपकरणको अभाव हुनु तथा विशेषज्ञका लागि प्रोत्साहन कमजोर हुनु प्रमुख समस्या रहेको उनले बताएका छन् ।

फोरेन्सिक मेडिसिन विशेषज्ञका लागि अन्य चिकित्सकीय विधाजस्तो निजी अभ्यासबाट अतिरिक्त आम्दानी गर्ने अवसर सीमित हुने भएकाले राज्यले उनीहरूलाई अतिरिक्त प्रोत्साहन र सेवा सुविधा उपलब्ध गराउनुपर्ने उनको सुझाव छ । नेपालमा फोरेन्सिक प्रयोगशालाको अवस्था पनि अझै सुधारको आवश्यकता रहेको उनको भनाइ छ । केही स्थानमा प्रयोगशाला सेवा सञ्चालनमा आए पनि आधुनिक प्रविधि, आवश्यक उपकरण तथा दक्ष जनशक्तिको पर्याप्त व्यवस्था हुन नसक्दा वैज्ञानिक परीक्षणलाई प्रभावकारी बनाउन चुनौती रहेको उनले बताए । प्रदेशस्तरमा समेत प्रयोगशाला विस्तारको प्रयास भइरहेको भए पनि उपकरण, प्रविधि र दक्ष जनशक्तिसहितको व्यवस्थित संरचना विकास नगरेसम्म फोरेन्सिक सेवाले अपेक्षित परिणाम दिन नसक्ने उनले बताएका छन् । लामो समयदेखि फोरेन्सिक मेडिसिन क्षेत्रमा सक्रिय वस्तीले आफ्नो करियरमा १५ हजारभन्दा बढी शवको पोस्टमार्टम गरेको अनुभवसमेत सुनाएका छन् ।

द्वन्द्वकालमा काठमाडौं तथा आसपासका विभिन्न जिल्लाबाट ठूलो संख्यामा शव परीक्षणका लागि ल्याइने गरेको र सीमित जनशक्ति तथा स्रोतसाधनका बीच काम गर्नुपरेको उनले स्मरण गरेका छन् । पछि फोरेन्सिक मेडिसिनमा एमडी कार्यक्रम सुरु भएपछि विशेषज्ञ जनशक्ति विस्तार हुँदै गए पनि त्यसअनुसार राज्यले सेवा संरचना र पूर्वाधार विस्तार गर्न नसकेको उनको भनाइ छ । आफ्नो करियरमा बिर्सन नसक्ने घटनामध्ये चाबहिलमा भएको एक बालिका हत्या प्रकरणलाई उनले फोरेन्सिक प्रमाणको महत्व देखाउने उदाहरणका रूपमा प्रस्तुत गरेका छन् । सुरुमा प्रहरी कागजातमा बालिकाले विषादी सेवन गरेर आत्महत्या गरेको उल्लेख भए पनि शव परीक्षणका क्रममा देखिएका तथ्यका आधारमा आफूले घटनालाई शंकास्पद मानेको र अनुसन्धानलाई पुनः हेर्न आग्रह गरेको उनले बताए । पछि घटनाको अनुसन्धान अघि बढेको र समोद मण्डल दोषी ठहर भएको उनले जानकारी दिए । यस घटनाले प्रारम्भिक अनुसन्धान वा कागजातमा घटनाको गलत व्याख्या भए पनि वैज्ञानिक परीक्षणबाट प्राप्त प्रमाणले अनुसन्धानलाई सही दिशामा लैजान सक्ने देखाएको उनको भनाइ छ । फोरेन्सिक मेडिसिनलाई केवल शव परीक्षण गर्ने विधिका रूपमा बुझ्न नहुने विज्ञहरूको तर्क छ ।

यो क्षेत्र अपराध अनुसन्धान, न्यायिक प्रक्रिया, पीडितको अधिकार, मानवअधिकार तथा सार्वजनिक सुरक्षासँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको हुन्छ । विशेषगरी यौन हिंसाका घटनामा पीडितको वैज्ञानिक परीक्षण, प्रमाण संकलन र चिकित्सकीय अभिलेखीकरणका लागि विशेषज्ञ चिकित्सकको भूमिका महत्वपूर्ण हुन्छ । अस्पतालहरूमा न्यूनतम फोरेन्सिक पूर्वाधारसमेत पर्याप्त नभएको अवस्थाले समस्या थप गम्भीर बनाएको छ । शव राख्ने मर्च्युरी, पर्याप्त फ्रिज, पानी, विद्युत्, व्यक्तिगत सुरक्षा सामग्री, ग्लोभ्स, गम्बुट, एप्रोन तथा आवश्यक सहयोगी जनशक्ति हरेक अस्पतालमा उपलब्ध हुनुपर्ने वस्तीको सुझाव छ । यस्ता आधारभूत सुविधा नहुँदा शव परीक्षण गर्ने चिकित्सक स्वयं स्वास्थ्य जोखिममा पर्ने अवस्था आउन सक्ने उनले बताएका छन् । प्राकृतिक विपत्तिमा समस्या अझ जटिल हुन्छ । बाढी, पहिरो वा अन्य विपत्तिमा शव क्षतविक्षत हुने, लामो समय पानी वा माटोमा रहने तथा पहिचान गर्न कठिन हुने भएकाले फोरेन्सिक विशेषज्ञको प्रत्यक्ष सहभागिता आवश्यक हुन्छ । शव पहिचानका लागि वैज्ञानिक विधि, नमुना संकलन र अभिलेखीकरण व्यवस्थित हुन नसके पीडित परिवारले लामो समयसम्म आफ्ना आफन्तको अवस्थाबारे निश्चित जानकारी पाउन नसक्ने अवस्था आउन सक्छ । हालैको बाढीपछि मेडिको–लिगल सोसाइटी अफ नेपालले समेत उपलब्ध विशेषज्ञलाई प्रभावित क्षेत्रमा परिचालन गर्न थालेको वस्तीले जानकारी दिएका छन् । नवलपरासी, रसुवालगायतका प्रभावित क्षेत्रका अस्पतालमा विशेषज्ञ पठाउने काम भइरहेको र त्यसबाट शवको दस्तावेजीकरण, नमुना संकलन, परीक्षण तथा पहिचान प्रक्रिया थप व्यवस्थित बनाउन सहयोग पुग्ने उनले बताए । शव व्यवस्थापनसँग जोडिएको आम धारणाबारे पनि वस्तीले वैज्ञानिक बुझाइ आवश्यक रहेको बताएका छन् ।

शव कुहिँदैमा त्यसैका कारण महामारी फैलिन्छ भन्ने धारणा सही नभएको उनको भनाइ छ । शव सड्दा दुर्गन्ध तथा वातावरणीय समस्या उत्पन्न हुन सक्ने भए पनि महामारी फैलिनका लागि सम्बन्धित रोगजनक जीवाणु वा भाइरसको संक्रमण आवश्यक पर्ने उनले बताए । कुनै व्यक्तिको मृत्यु संक्रामक रोगका कारण भएको अवस्थामा भने शव व्यवस्थापन गर्दा सम्बन्धित संक्रमणको जोखिमलाई ध्यान दिनुपर्ने उनले स्पष्ट पारेका छन् । फोरेन्सिक मेडिसिन सुधारका लागि स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्रालय र गृह मन्त्रालयबीच प्रभावकारी समन्वय आवश्यक रहेको पनि विज्ञको भनाइ छ । प्रहरीले घटनासँग सम्बन्धित शव तथा केस अस्पतालमा ल्याएर जिम्मेवारी हस्तान्तरण गर्ने मात्र नभई घटनास्थल, अनुसन्धान र प्रमाणसँग सम्बन्धित आवश्यक जानकारी स्वास्थ्य पक्षसँग प्रभावकारी रूपमा आदानप्रदान गर्नुपर्ने आवश्यकता छ । त्यसैगरी स्वास्थ्य पक्षले पनि उपलब्ध स्रोतसाधनअनुसार काम चलाउनेभन्दा आवश्यक जनशक्ति, प्रविधि र पूर्वाधारका लागि राज्यसँग समन्वय गर्नुपर्ने देखिन्छ । फोरेन्सिक विशेषज्ञको भूमिका घटनास्थलदेखि अदालतसम्म जोडिने भएकाले उनीहरूलाई नीति निर्माण, विपद् व्यवस्थापन, शव पहिचान, पोस्टमार्टम, प्रमाण संकलन तथा मेडिको–लिगल परीक्षणका विभिन्न चरणमा सहभागी गराउनुपर्ने आवश्यकता रहेको वस्तीले बताएका छन् । नेपालमा फोरेन्सिक मेडिसिनसम्बन्धी कानुनी व्यवस्था सुधार हुँदै गए पनि त्यसलाई व्यवहारमा लागू गर्ने पक्ष अझै कमजोर रहेको उनको निष्कर्ष छ ।

विशेषज्ञ उपलब्ध हुने स्थानमा विशेषज्ञबाटै पोस्टमार्टम तथा परीक्षण गराउने, विशेषज्ञ नभएको अवस्थामा तालिमप्राप्त चिकित्सक परिचालन गर्ने, अस्पतालमा न्यूनतम फोरेन्सिक पूर्वाधार अनिवार्य गर्ने, आधुनिक प्रयोगशाला विस्तार गर्ने तथा विपद्का बेला विशेषज्ञलाई तत्काल प्रभावित क्षेत्रमा पठाउन सक्ने स्थायी संयन्त्र विकास गर्नुपर्ने आवश्यकता देखिएको छ । पछिल्लो बाढी तथा अन्य प्राकृतिक विपत्तिले नेपालमा फोरेन्सिक जनशक्ति, प्रविधि र पूर्वाधारलाई बलियो बनाउनुपर्ने आवश्यकता अझ स्पष्ट बनाएको छ ।

राज्यले फोरेन्सिक मेडिसिनलाई केवल शव परीक्षणसँग जोडिएको चिकित्सा सेवा नभई अपराध अनुसन्धान, वैज्ञानिक प्रमाण, न्यायिक प्रक्रिया, मानवअधिकार र पीडितको अधिकार संरक्षण गर्ने महत्वपूर्ण प्रणालीका रूपमा विकास गर्नुपर्ने विज्ञहरूको जोड छ ।